Bir elmayı ortadan ikiye kesiyorsunuz. Masanın etrafında toplanan insanlar küçük bir dilim alıyor. Birisi not defterine "hanımeli" yazıyor. Yanındaki kadın aynı elmaya "yoğun misk aroması" notunu düşüyor. Bir başkası kaşlarını kaldırıp yalnızca tek kelime karalıyor: "Kül tablası."
Bir ziyaretçi ise tadına bile şaşırmıyor. Kağıdın üzerine sadece şu soruyu yazıyor: "Bunları neden topluyorsunuz?"
Belki de bütün hikaye tam burada başlıyor.
Çünkü masanın üzerindeki bu elmalar, dünyanın hiçbir süpermarketinde satılmıyor. Hiçbirinin parlak etiketleri yok. Kimileri yumrulu, kimileri eğri büğrü, kimileri lekeli. Bazıları öyle garip biçimlere sahip ki ilk bakışta hastalıklı sanabilirsiniz. Oysa tam tersine… Belki de onlar, insanlığın geleceği için bugüne kadar yetişmiş en değerli elmalar.
KUSURSUZLUĞUN EGEMENLİĞİ
Modern dünyanın meyve reyonları birbirine şaşırtıcı ölçüde benziyor.
İstanbul'da, Paris'te, New York'ta ya da Tokyo'da bir markete girdiğinizde sizi neredeyse aynı elmalar karşılıyor.
Aynı kırmızı.
Aynı parlaklık.
Aynı büyüklük.
Aynı tat.
Tüketici buna kalite diyor; perakendeci buna standart diyor. Tarım endüstrisi ise buna verimlilik.
Fakat doğa bu dili konuşmuyor. Doğada hiçbir orman aynı boydaki ağaçlardan oluşmaz. Hiçbir nehir aynı taşı iki kez üretmez. Hiçbir meyve, milyonlarca kez birbirinin aynısı olacak şekilde var olmaz.
Bunu yapan yalnızca insan.
MARKETLERDE GÖRDÜĞÜMÜZ ELMALAR GERÇEKTE AYNI AĞACIN ÇOCUKLARI
Çoğu insanın bilmediği ilginç bir gerçek var. Marketten aldığınız Granny Smith'in çekirdeğini bahçenize dikerseniz yıllar sonra yine Granny Smith elde edemezsiniz. Çünkü elmalar, domates ya da fasulye gibi tohumdan aynı özelliklerle çoğalan bitkiler değildir. Her çekirdek yeni bir genetik kombinasyon oluşturur. Yani her yeni ağaç bambaşka bir elma üretir.
Bu nedenle ticari elma üreticileri yüzyıllardır farklı bir yöntem kullanıyor:
Aşılama. Beğendikleri bir ağacın dalını alıyor, başka bir ağacın üzerine aşılıyorlar. Sonuç?
Bugün dünyanın farklı ülkelerinde yetişen milyonlarca Granny Smith ağacı aslında tek bir ağacın genetik kopyası.
Golden Delicious için de durum aynı.
Fuji için de.
Gala için de.
Biz farklı çeşitler görüyoruz.
Oysa her çeşidin kendi içinde neredeyse sınırsız sayıda klonu bulunuyor.
Tarımsal üretim açısından bu büyük bir kolaylık.
Ama doğa açısından aynı şeyi söylemek zor.
TEK TİPLİĞİN GİZLİ MALİYETİ
İnsanlık tarihinin en büyük tarımsal krizlerinden biri, çeşitliliğin kaybolması yüzünden yaşandı. 1840'larda İrlanda'da patateslerin büyük bölümü aynı genetik yapıdan oluşuyordu. Tek bir hastalık geldi. Milyonlarca insan aç kaldı. Benzer örnekleri muzda gördük. Mısırda gördük. Üzüm bağlarında gördük. Bugün bilim insanları aynı uyarıyı elmalar için de yapıyor.
Bir hastalık, yeni bir mantar türü veya beklenmedik bir zararlı. Ya da iklim krizinin getirdiği uzun kuraklıklar… Aynı genetik yapıya sahip milyonlarca ağacı aynı anda tehdit edebilir. Çünkü birbirinin kopyası olan canlıların savunmaları da birbirine benzer. İşte tam bu noktada sahneye yabani elmalar çıkıyor.
KİMSENİN TOPLAMADIĞI MEYVELER
Amerika'nın Massachusetts eyaletindeki Williamsburg kasabasında her sonbahar ilginç bir buluşma düzenleniyor. Adı oldukça akademik; Pomoloji Sergisi.
Ama içerisi bir bilim kongresinden çok sanat galerisini andırıyor. Masaların üzerinde yaklaşık yüz altmış farklı yabani elma diziliyor. Her biri kesiliyor. Küçük tabaklara konuyor. Yanlarına kürdan bırakılıyor. Ziyaretçiler dolaşarak hepsini tadıyor. Beğendiklerini not ediyor. Beğenmediklerini de.
Kimileri "çiçeksi." Kimileri "bal." Kimileri "limon kabuğu." Kimileri "yüksek asidite."
Bazıları ise gerçekten şaşırtıcı. "Kül." "Saç spreyi." "Islak toprak."
Bir meyvenin bu kadar farklı tatlar taşıyabileceğini görmek bile başlı başına büyüleyici. Sergiyi düzenleyen pomolog Matt Kaminsky içinse bunların hiçbiri sürpriz değil aslında. Çünkü onun peşinde olduğu şey lezzetten daha büyük. O, genetik çeşitliliği arıyor.
HER YABANİ ELMA YENİ BİR DÜNYADIR
Kaminsky yıl boyunca otomobille binlerce kilometre yol yapıyor. Eski çiftlikleri geziyor. Terk edilmiş bahçeleri inceliyor. Yol kenarlarındaki yaşlı ağaçlara bakıyor.
Kimsenin önem vermediği bir elma ağacının altında durup meyvesini tadıyor.
Çünkü bazen dünyanın en ilginç elması, kimsenin toplamadığı bir ağacın dalında yetişiyor.
Bir tohum. Bir kuş. Bir rüzgâr.
Belki yüz yıl önce bir çocuğun attığı elma çekirdeği… Bugün yepyeni bir çeşide dönüşmüş olabiliyor. Bilim insanlarının en çok heyecanlandığı nokta da burası.
Çünkü doğada kendiliğinden yetişen her elma, milyonlarca yıllık evrimin ve rastlantının birlikte yazdığı yeni bir genetik hikayeyi temsil ediyor.
Kimi dona dayanıyor, kimi kuraklığa, kimi mantar hastalıkların, kimi ise olağanüstü aromalar geliştiriyor.
Bugün önemsiz görünen bu özellikler, yarının tarımını kurtarabilecek kadar değerli olabilir.
LEZZETİN KAYIP HAFIZASI
Bugün dünya mutfağı, hiç olmadığı kadar birbirine benziyor.
Aynı domatesler, aynı patatesler, aynı muzlar, aynı elmalar… Küresel gıda sistemi, rafları standartlaştırırken damakları da tek tipleştiriyor. Oysa bundan yalnızca birkaç kuşak önce, her bölgenin kendi meyvesi vardı; kendi kokusu, kendi rengi, kendi hikayesi…
Elmalar da bundan nasibini aldı.
Bir zamanlar köylerin, vadilerin, dağ eteklerinin kendine özgü çeşitleri vardı. Bazıları yalnızca hoşaf için yetiştirilirdi, bazıları aylarca bozulmadan saklanırdı. Kimi ekşiliğiyle tanınır, kimi piştiğinde balı andıran bir tat kazanırdı. Bugün ise bu çeşitlerin çoğu ya unutuldu ya da birkaç yaşlı ağacın gölgesinde sessizce yaşamını sürdürüyor.
Pomoloji Sergisi'nin en büyük başarısı da tam burada yatıyor. Sergi yalnızca ilginç elmaları bir araya getirmiyor; unutulmaya yüz tutmuş bir hafızayı görünür kılıyor.
BİR TOHUMUN İÇİNDEKİ GELECEK
Matt Kaminsky'nin çalışmasının en etkileyici yanı, keşifle yetinmemesi. Sergide öne çıkan yabani çeşitlerden "aşı kalemi" olarak bilinen genç sürgünler alıyor ve bunları kendi fidanlığında çoğaltıyor. Böylece yol kenarında tek başına yaşamını sürdüren bir ağaç, yeni bahçelerde yeniden kök salıyor.
Bu yöntem, yalnızca bir meyveyi çoğaltmak anlamına gelmiyor; genetik çeşitliliği geleceğe taşımak anlamına geliyor.
Her yıl sergide yüzlerce elma tadılıyor, değerlendiriliyor ve kayıt altına alınıyor. Bir önceki yılın "en iyi sofralık elması" Maine eyaletindeki bir bahçeden gelen Scout olmuştu. Ondan önce ise Oregon'da keşfedilen Lady Marmalade öne çıkmıştı.
Bu isimler belki hiçbir zaman uluslararası market zincirlerinin raflarına girmeyecek. Ama onların taşıdığı genetik miras, geleceğin meyveciliğinde beklenmedik bir rol üstlenebilir. Çünkü iklim değiştikçe tarım da değişiyor.
İKLİM KRİZİ, ELMAYI DA DEĞİŞTİRDİ
Son yıllarda dünyanın önemli meyve üretim bölgeleri alışılmadık hava olaylarıyla karşı karşıya kaldı.
Kış ortasında yaşanan sıcaklık artışları ağaçların erken çiçek açmasına neden oluyor. Ardından gelen geç donlar çiçekleri yakıyor. Uzayan kuraklık dönemleri meyvenin gelişimini yavaşlatıyor. Yeni zararlılar ve mantar hastalıkları daha önce görülmedikleri bölgelere yayılıyor.
Tarımın geleceğini belirleyecek en önemli sorulardan biri artık şu; hangi ağaçlar bu yeni dünyaya uyum sağlayabilecek?
İşte bu nedenle yabani elmalar yalnızca botanik meraklılarının ilgisini çeken sıra dışı meyveler değiller; onlar, doğanın yıllar boyunca kendi kendine yaptığı büyük bir seçilimin ürünü.
Belki de gelecekte kuraklığa dayanıklı yeni bir ticari çeşidin atası, bugün kimsenin fark etmediği yaşlı bir yabani elma ağacıdır.
ANADOLU'NUN SESSİZ BAHÇELERİ
Bu hikayeyi okurken insanın aklı ister istemez Anadolu'ya gidiyor. Çünkü benzer bir zenginlik bu topraklarda da var.
Anadolu, binlerce yıldır meyve kültürünün en önemli merkezlerinden biri. Dağ köylerinde, eski bağlarda, terk edilmiş bahçelerde, hatta yol kenarlarında bile yalnızca bulunduğu yörede bilinen sayısız yerel elma çeşidi yaşamaya devam ediyor. Kimileri sert kabuğu sayesinde kışı çıkarıyor. Kimileri yalnızca kurutmalık olarak kullanılıyor. Kimileri reçelde eşsiz bir aroma veriyor. Kimileri ise toplandıktan haftalar sonra gerçek lezzetine ulaşıyor.
Fakat bu çeşitlerin önemli bir bölümü kayıt altına alınmadan kayboluyor. Yaşlanan ağaçlar kesiliyor, bahçeler imara açılıyor, ticari üretimin baskısıyla yerel çeşitler giderek daha az yetiştiriliyor.
Bir ağaç ortadan kalktığında yalnızca meyvesini kaybetmiyoruz. Onunla birlikte yüzyılların seçilimini, bulunduğu coğrafyanın bilgisini ve belki de gelecekte büyük önem kazanacak genetik özellikleri de yitiriyoruz.
YOL KENARINDAKİ AĞACA YENİDEN BAKMAK
Massachusetts'teki Pomoloji Sergisi sadece elmaları sergilemiyor. İnsanın doğayla kurduğu ilişkiyi sorguluyor. Bize, "değer" dediğimiz şeyin yalnızca piyasa tarafından belirlenmediğini hatırlatıyor.
Bir yol kenarında büyüyen, kimsenin toplamadığı yaşlı bir elma ağacı; market raflarındaki binlerce kusursuz elmadan daha büyük bir hazine olabilir. Çünkü onun meyvesinde yalnızca tat yoktur.
Uyum vardır. Direnç vardır. Hafıza vardır. Ve belki de henüz keşfetmediğimiz bir gelecek…
Bir dahaki kez elinize parlak kırmızı bir elma aldığınızda, onun kusursuz görünümüne hayran kalabilirsiniz. Ama aklınızın bir köşesinde şu ihtimali de taşıyın. Belki de dünyanın en değerli elması, hiçbir etikete sahip olmayan, yol kenarında sessizce meyve veren yaşlı bir ağacın dalında olgunlaşmayı sürdürüyor.
Mirabelle Onar
Odatv.com
