MEHMET KAYA / ANKARA
Türkiye’nin en fazla motorin ithal ettiği Rusya, 8 Temmuz günü ihracatı durdurdu. Takip eden günlerde, Türkiye’de toptan satış yapabilen ancak piyasa payı küçük olan bazı satıcıların müşterilerine motorin teslimini yapamadığı bilgileri geldi. EKONOMİ’nin görüştüğü piyasa aktörleri fiyat belirsizliği ve özellikle Avrupa kaynaklı fiyat hareketliliği nedeniyle bir boşluk oluştuğunu, yükselen fiyatların kabulüyle bu durumun ortadan kalkacağını söylediler.
Litreye 4,2 TL zam geldi
Hürmüz krizi ile birlikte küresel olarak ham petrol ve petrol ürünlerinin dikkatle izlendiği bir ortamda yeni bir olumsuz gösterge olarak ortaya çıkan bu olayla, Türkiye’de de fiyatlar yakından izlenmeye başlandı. İlk akla gelen, Türkiye’nin yüksek miktarlı Rusya ithalatı nedeniyle olası bir arz sıkıntısı olsa da tedarik sorunu olmayacağı, hatta spot olarak Akdeniz’de dahi motorinin bulunabildiği belirtildi. Perakende satışta 25 Temmuz günü litre başına 4,2 TL artış yapıldı. Dünya Enerji Konseyi Türkiye Milli Komitesi aylık değerlendirme notunda, Avrupa kaynaklı hızlı artışı anlık panik olarak niteledi.
İthalatın yüzde 80'i Rusya'dan
Türkiye’nin Rusya’dan motorin ithalinde ucuz fiyatın etkili olduğu ve toplam ithalatın yüzde 80’inin üzerinde bu ülkenin payı bulunuyor. Üstelik ithalat miktarı, iç tüketim olarak nitelenebilecek Türkiye’deki teslimlerin 2025’te yüzde 40’ından fazlası, bu yılın 5 aylık döneminde ise yüzde 35,68’i kadar payı bulunuyor. Türkiye motorinde yoğun olarak ithalat yapsa da görece önemli sayılabilecek miktarda ihracat da yapıyor.
Rusya’nın ihracatı durdurması ve Hürmüz krizi ile birlikte enerji fiyatlarındaki sert dalgalanmalarla birlikte inşaat şirketleri, büyük fabrikalar, filolar gibi kurumsal alıcılara doğrudan satış yapan lisans sahiplerinden bazılarının ürün vermekte gecikmesi nedeniyle sektörde sorular ortaya çıksa da, piyasa aktörleri bu durumun fiyat artışı beklenen bir ortamda firmaların zarar etmekten kaçınmasına bağlıyor. Aynı durumun Türkiye rafineri çıkışları ve ithalatçılar için de söz konusu olduğu, ürün tesliminde kısa süreli bekletmelerin görülebildiğini vurguladılar.
Panik fiyat nitelemesi
Enerji Analisti Barış Sanlı, çevrimiçi bir yayıncılık platformunda yayınladığı Temmuz ayı enerji piyasaları notunda, Türkiye’nin dizel rafineri üretiminde bir miktar artış görüldüğünü ancak talepteki düşüşün de net olarak görüldüğünü belirterek, “Dizelde rafineri üretimi biraz kafayı kaldırırken, talepteki düşüş de net olarak görülüyor. Şubat dibinden yükselmesi gerekirken çok daha 2022 (yine bir jeopolitik yılı) tarzı bir hareket göstermiş. Talep zayıflamış, ama üretim kötü değil. Ortalamada iyi bir durum, talebi daha da karşılayabilen bir üretim var” yorumunu yaptı.
Yine Barış Sanlı tarafından yazılan, Dünya Enerji Konseyi Türkiye Milli Komitesi’nin Temmuz ayı değerlendirmesinde ise motorinde Avrupa’da yaşanan fiyat sıçramasına “panik fiyat” nitelemesi yapıldı. Komitenin internet sayfasında yayımlanan Aylık Türkiye Enerji Verileri Raporunda, dizel talebinde bir yavaşlama görüldüğü ancak kalıcı olup olmadığının bilinmediği, tüm enerji piyasasında Hürmüz etkisini görmek için zamana ihtiyaç bulunduğu vurgulanarak Avrupa’ya dikkat çekildi.
"Artış momentumu alışık olmadığımız bir hızda seyretti"
"Dizel talebindeki düşüş büyük değil ama öncü bir düşüş olarak bakabiliriz. Çünkü uzun bir süredir güçlü seyretmişti. Ayrıca JODI veritabanında geçtiğimiz aylere ait veriler de aşağı yönlü revize edilmiş görünüyor. Dizelin aşağı gelmesi kötü görünse de, bunun fiyat esnekliğinden kaynaklandığı öngörülebilir. Elektrik, sanayi kömür ve benzin tarafının güçlü olması şimdilik teraziyi pozitif yönde etkiliyor. Avrupa dizel fiyatları, Rus rafinerilerindeki devre dışı kalmalar ve alevlenen Hürmüz krizi sonrası tekrar çok hızlı bir artış gördü. Artış momentumu çok alışık olmadığımız bir hızda, yani bir panik yansıması da olabilir. Alman baz yük fiyatlarındaki artış da pek alışık olmadığımız bir hızda, bu da bir diğer panik sinyali olabilir. Kısaca hem elektrik hem gaz hem de dizel tarafında Avrupa fiyatlarında bir 'panik' hareketi olabilir. Avrupa dizel, gaz ve elektrik fiyatlarındaki hızlı artış, uluslararası fiyatlar için de bir gösterge niteliğindedir."
