İnönü Üniversitesi Karaciğer Nakli Enstitüsü dünya tıp tarihinde bir ilke imza atarak ilk sekizli çapraz karaciğer naklini gerçekleştirdi. Kan grubu uyumsuzluğu, yetersiz karaciğer hacmi ya da damar yapısının uygun olmaması yüzünden kendi yakınlarından nakil olamayan sekiz hasta, çapraz eşleştirme sistemi sayesinde (her donörün kendi yakını yerine en uygun hastaya organ vermesi, her hastanın da başka bir donörden organ alması) aynı anda yapılan 16 ameliyatla iyileşme şansı elde etti. Operasyonu yöneten Prof. Dr. Sezai Yılmaz’la 22 saat süren ameliyatların öncesini, ameliyat gününü ve çapraz nakli konuştuk.
◊ Tebrik ederim. Sekizli karaciğer nakli ameliyatınız bir rekor. Neler hissediyorsunuz?
Çok teşekkürler. Önemli olan daha fazla hastaya hayat vermek, organ nakli şansı sunabilmek. Ben bu açıdan operasyonları rekor olarak değil, hastalara faydalı işlemler bütünü olarak görüyorum. Nitekim bir hafta önce çapraz havuzda bekleyen ve bir organa ulaşamayan iki hastamızı kaybettik. Üç hastamızı da durumları ağırlaştığından yoğun bakıma yatırmak zorunda kaldık. Hastaların karnında ileri derecede sıvı birikmiş, sarılıkları had safhadaydı ve böbrek fonksiyonları bozulmaya başlamıştı. Bir hastamız da karaciğer komasına girmişti. Önümüze bu hastalarımızı kapsayan sekizli çapraz operasyon seçeneği gelince bunu değerlendirmek istedik.
◊ Çapraz karaciğer nakli tam olarak nedir?
Uyumsuz canlı donöre sahip karaciğer hastalarının, uyumsuz donörlerini takas etmek suretiyle bir organa ulaşma olanağı sağlayan yenilikçi, devrimci bir transplantasyon modeli.
◊ 16 ameliyat büyük bir ekiple aynı anda gerçekleşti. Koordinasyonu nasıl sağladınız?
20 kadar profesör ve doçent, onlara yardımcı olan 40 kadar da
uzman ve asistan arkadaş vardı. Anestezi doktorları, anestezi teknisyenleri, hemşireler, yardımcı personel, yoğun bakım doktorları, hemşireleri... 150 kişiyi aşkın bir ekiple çalıştık. Bunu bir senfoni orkestrası konseri olarak düşünün, onun şefi gibi en ince ayrıntılara kadar her operasyon odasının üzerinde gözünüz olmalı, en ufak bir problemi mutlaka düzeltmelisiniz. Kolay değil ama yıllar geçtikçe çapraz karaciğer nakil ameliyatlarını nasıl koordine edeceğimizi daha iyi anlamaya başladık. Reflekslerimiz gelişti, eskisi kadar zorlanmıyoruz.
◊ Bu kadar çok donörün olduğu bir operasyonda son dakika değişiklikleri yaşanabiliyor mu?
Bizim yaptığımız çapraz karaciğer nakillerinin önemli özelliği bütün hastaların ve bütün donörlerin aynı anda ameliyathaneye alınması. Eğer aynı anda bu operasyonları yapmazsanız; örneğin üçünü sabah alalım, geri kalanına da akşam devam edelim derseniz, kendi hastası diğer donörden organ aldıktan sonra donör olmaktan vazgeçen olursa veya ben hastayım derse ne olacak? Çok büyük etik problemler yaşarız.
◊ Operasyon kaç saat sürdü?
Bazı hastalarımız bir ay, bazıları 15 gün, bazıları bir haftadır çapraz havuzda bekliyordu. Sekizli çapraz model bize önerildikten sonra yaklaşık 72 saatimiz vardı. Bu sürede hastalar, donörler ve yakınlarıyla bir toplantı yaptık ve ayrıntıları kendileriyle paylaştık. Operasyonlar aynı anda başladı. İki hastanın ameliyatı daha zordu, 16 saate yakın sürdü. İki hastamızda damarsal revizyonlara ihtiyaç duyduk ve tekrar ameliyata aldık. Toplamda 22 saati gördük.
◊ Operasyondan önce heyecan oluyor mu?
Ameliyat günü (12 Haziran) erkenden gittim hastaneye. Çok heyecanlıydık tabii ki. Kolay bir iş değildi, her şeyin düzenli bir şekilde gitmesi lazım... Örneğin donörlerde, karın içinde beklenmedik bir bulguyla karşılaşabilirsiniz ya da
hastalar bazen ameliyatın ortalarında ameliyatı tolere edemeyebilir veya kaybedilebilir. Biz her ihtimali hastalara çok açık bir şekilde anlattık. “Eğer ameliyatlardan birinde problem çıkarsa, örneğin bir alıcı ameliyatın ortasında artık ameliyatı tolere edemeyecek bir duruma gelirse veya kaybedilirse diğer ameliyatlar devam edecek” dedik. Gece ameliyathaneden çıktım. Aslında çok açtım ama insanın aklına o streste açlığı gelmiyor. Çıkınca, peynir-ekmek, biraz da salata vardı, onu yerken bir videom çekildi, sosyal medyada viral oldu. Bizim karaciğer nakilleri değil, yediğimiz peynir-ekmek daha çok konuşuldu.
‘Gençler daha bilinçli’
◊ Sekizli veya daha büyük çapraz nakiller hastalara nasıl avantaj sağlıyor?
İkili çapraz nakilde iki alıcı-verici çifti kendi aralarında eşleştirilerek organ değişimi yapılabiliyor. Ancak bu yöntemle uygun donör bulabildiğiniz hasta sayısı oldukça sınırlı kalıyor, nakil şansı yaklaşık yüzde 5 oluyor. Çapraz nakil havuzu büyüdükçe eşleşme ihtimali artıyor. Dörtlü, beşli, altılı, yedili ve son olarak gerçekleştirdiğimiz sekizli çapraz nakiller sayesindeyse yaklaşık yüzde 50 daha fazla hastaya uygun karaciğer bulma ve nakil yapma imkânı doğuyor.
◊ Organ nakli beklemek psikolojik olarak da çok zorlu bir süreç değil mi?
Hem hasta hem de ailesi için çok zor bir süreç. Ne yazık ki ülkemizde organ bağış oranları hâlâ çok düşük. Bunun en önemli nedenlerinden biri de toplumdaki yanlış inanışlar ve özellikle yaşlı kuşağın organ bağışına mesafeli yaklaşması. Ben yeni neslin bu konuda çok daha bilinçli olduğunu düşünüyorum ve bunun önümüzdeki yıllarda bağış oranlarına da yansıyacağına inanıyorum.
‘Burada rutin haline geldi, dünyadaysa örneği yok’
◊ Bugün dünyanın dört bir yanından insanlar organ nakli için Malatya’ya geliyor. Bu başarının perde arkasını anlatır mısınız?
Bu hikâye aslında 2019 yılında aynı gün gerçekleştirdiğimiz beş canlı vericili karaciğer nakliyle başladı. O operasyon Türkiye’de ve dünyada büyük ilgi gördü. Ardından Boston College’dan Prof. Tayfun Sönmez ve ekibi bizimle iletişime geçti. Böbrek nakilleri için geliştirdikleri eşleştirme algoritmasını karaciğer nakline uyarlayabileceğimizi söylediler ve birlikte çalışmaya başladık. Bu sistemi, hayatını kanser nedeniyle kaybeden Prof. Sönmez’in eşi anısına Banu Bedestenci Sönmez Çapraz Karaciğer Nakli Sistemi olarak adlandırdık. 2021’de ilk ikili çapraz nakli gerçekleştirdik.
◊ Bugün bu sistem nasıl işliyor?
Donör ve alıcılara ait onlarca tıbbi veriyi ayrıntılı şekilde hazırlıyor, bunları oluşturduğumuz çapraz havuza aktarıyoruz. Boston’daki ekiple birlikte en uygun eşleşmeleri belirliyor, bunları tıbbi açıdan tek tek değerlendiriyoruz. Bu sayede bugün Malatya’da 400’ün üzerinde çapraz karaciğer nakli gerçekleştirildi. Dünyada bunun başka bir örneği yok. Daha da önemlisi, çapraz karaciğer nakli artık burada rutin hale geldi.
