Gitarbalıkları, görünüşleri oldukça sıra dışı olan, köpekbalığının kuyruğunu ve vatoz benzeri yassı bir gövdeyi birleştiren çok eski bir tür. Ancak değerli yüzgeçleri, bu canlıları yok olmanın eşiğine getirmiş durumda. Batı Afrika’da etleri de yerel bir lezzet olarak tüketilen gitarbalıklarının birçok türü bugün okyanustaki en kritik tehlike altındaki balıklar arasında.
Uluslararası Doğa Koruma Birliği (IUCN), yavaş büyüyen ve yılda yalnızca bir kez yavru veren bu türü “gösterge tür” olarak tanımlıyor. Yani bu balıklar, bir ekosistemin genel sağlığını yansıtan önemli işaretçiler. Ancak yoğun avcılık, türlerin sürdürülebilir şekilde yönetilmesini giderek zorlaştırıyor. IUCN Kırmızı Liste verilerine göre gitarbalığı türlerinin yarısından fazlası kritik derecede tehlikede.
KIYILARIN YAŞAMI VE YENİ BİR ALTERNATİF
Gana’nın 335 millik (540 km) kıyı şeridi milyonlarca insan için yaşam, kültür ve geçim kaynağı. Deniz biyoloğu Issah Seidu de tam bu noktada devreye giriyor. 2019 yılında, Kumasi’deki Kwame Nkrumah Bilim ve Teknoloji Üniversitesi’nde görev yapan Dr. Seidu, AquaLife Conservancy adlı bir biyolojik çeşitlilik kuruluşu kurdu. Amaç, gitarbalıklarını korumak ve balıkçıların bu türe bağımlılığını azaltmaktı.
Küçük bir ekip ve gönüllülerle çalışan Seidu, hem gitarbalığı popülasyonunu izliyor hem de balıkçılara alternatif gelir yolları sunmaya çalışıyor.
“BALIK TUTMASALAR NE YAPARLARDI?”
Seidu’nun ekip olarak balıkçılarla yaptığı görüşmelerde temel bir soru öne çıkıyor; “balık tutmasalardı ne yaparlardı?”
Balıkçılığın gelirinin çok düşük olduğunu belirten Seidu, gitarbalıklarının geçmişte daha kazançlı olduğunu ama artık sayılarının ciddi biçimde azaldığını söylüyor. Bu noktada dikkat çekici bir alternatif ortaya çıkıyor; dev Afrika kara salyangozu çiftçiliği.
Seidu’ya göre salyangoz yetiştiriciliği hem düşük maliyetli hem de oldukça karlı. Yılda iki hasat döngüsü sunuyor ve Gana’da yaygın olarak tüketilen, protein açısından zengin bir besin kaynağı.
Bir balıkçı ortalama ayda 750–1000 Gana cedis (yaklaşık 50–65 sterlin) kazanırken, salyangoz çiftçiliğiyle bu gelirin 10.000 Gana cedis’e kadar çıkabileceği belirtiliyor.
Seidu, gitarbalığı tehdidini tesadüfen keşfettiğini anlatıyor. Bir zamanlar balıkçılığın yoğun olduğu kıyı kasabalarında, özellikle Dixcove’da yaptığı ziyaretlerde, köpekbalığı ve vatoz yüzgeçlerinin Çin’e ihraç edilmek üzere satıldığını fark ediyor.
Zamanla büyük balık stoklarının azalması, balıkçıları farklı av yöntemlerine yönlendiriyor. Bu süreçte gill net (solungaç ağı) gibi yöntemler, denizdeki hemen her canlıyı yakalayan tehlikeli bir tuzağa dönüşüyor.
Köpekbalıkları, vatozlar ve gitarbalıkları birlikte “kıkırdaklı balıklar” grubuna ait ve dünya çapında ciddi bir yok oluş kriziyle karşı karşıyalar. Gitarbalıklarının en az 55 türü bulunuyor ve bunların yaklaşık %70’i tehdit altında.
Bilim insanlarına göre gitarbalıkları, kıyı ekosistemlerinde dengeyi sağlayan önemli yırtıcılar. Ancak bu türler hakkında bilgi halen yetersiz. Başlangıçta balıkçı topluluklarının tepkisi oldukça sertti. Çünkü bu tür bir değişim, doğrudan geçim kaynaklarını tehdit ediyordu. Ancak Seidu, balıkçıları sürece dahil ederek stratejisini değiştirdi. Eğitimler ve daha sürdürülebilir av teknikleriyle birlikte yaklaşık 200 balıkçı gitarbalığı avını ya tamamen bıraktı ya da azalttı. Bu gruptan 43 kişi ise salyangoz çiftçiliğine geçti.
Seidu’nun uzun vadeli hedefi, Gana’da yerel halk tarafından yönetilen ilk deniz koruma alanını kurmak.
Onun sözleriyle; “Gana’nın kıyıları, milyonlarca insan için yaşam, kültür ve hayatta kalma anlamına geliyor.”
Odatv.com
